Introductie
Het Hofje van Letmaet, eveneens bekend onder de naam Christina Gijsbertshofje, is een historisch complex in de binnenstad van Gouda. Gelegen aan de Nieuwehaven 274, herinnert deze locatie aan de vroegmoderne barmhartigheid en de opvang van behoeftige weduwen. Hoewel het binnenterrein in de loop der eeuwen ingrijpend is veranderd, is de monumentale straatzijde met de karakteristieke toegangspoort behouden gebleven. Het object vormt een vast onderdeel van de lokale geschiedenis en biedt geïnteresseerden en toeristen een blik op de sociale voorzieningen van het zeventiende-eeuwse Gouda.
Beschrijving
Het Hofje van Letmaet bevindt zich aan de noordzijde van de Nieuwehaven in Gouda op het adres Nieuwehaven 274. Oorspronkelijk bestond het complex uit een voorbouw aan de straatkant en zes kleine woningen op het achtergelegen erf. Tegenwoordig zijn de achterwoningen gesloopt, maar de drie resterende woningen aan de straatzijde zijn behouden en gerestaureerd. De bewaard gebleven straatgevel, toegangspoort en woningen zijn geregistreerd als rijksmonument onder nummer 16877. De locatie bevindt zich in een grachtenrijke omgeving in de historische binnenstad, nabij andere charitatieve monumenten zoals het Hofje van Cincq. De voorgevel aan de Nieuwehaven toont een historische toegangspoort die voorheen de toegangsweg vormde tot het binnenterrein.
Geschiedenis
De geschiedenis van het hofje gaat terug naar het jaar 1611. In dat jaar benoemde Harman Letmaet zijn moeder, Christina Gijsbertsdr. (de weduwe van meester Floris Letmaet), tot zijn enige erfgename. Aan deze erfenis was de uitdrukkelijke voorwaarde verbonden dat het vermogen besteed moest worden aan een liefdadig doel in Gouda, waarvan de exacte invulling door zijn moeder bepaald mocht worden. Harman overleed in 1614, waarna zijn moeder direct uitvoering gaf aan zijn laatste wil. Zij kocht een bestaande woning aan de noordzijde van de Nieuwehaven en liet op het bijbehorende erf zes nieuwe woningen bouwen.
In 1616 werd de bouw van deze woningen voltooid. De huisjes waren specifiek bestemd voor de huisvesting van arme, kinderloze weduwen. Uit belastingregisters van het in 1622 geheven 'hoofdgeld' blijkt dat de zes achterhuisjes destijds door twaalf vrouwen werden bewoond, wat neerkomt op twee bewoonsters per woning.
In de jaren na de oplevering kocht Christina Gijsbertsdr. een naastgelegen pand aan. Zij liet de twee panden aan de straatzijde verbouwen tot drie grotere woningen, die vanaf 1625 beschikbaar werden gesteld voor arme weduwen met kinderen. Na haar overlijden in 1625 werd het beheer, conform haar opgestelde richtlijnen, overgedragen aan opeenvolgende familieleden uit haar vaders- of moederslijn. Later werd het dagelijks beheer en de administratie toevertrouwd aan de regenten van het Heilige Geestweeshuis. In 1834 werd het aanwijzen van de bestuurders overgedragen aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Gouda.
In 1743 werden de zes achterwoningen wegens ouderdom en bouwvalligheid volledig herbouwd. In de twintigste eeuw bleek de staat van deze achterhuisjes echter opnieuw dusdanig verslechterd dat behoud niet langer mogelijk was. In 1973 werden de zes woningen op het erf gesloopt. De drie woningen aan de straatzijde werden in dezelfde periode gerestaureerd, waardoor het straatbeeld intact bleef.
Architectuur
Het meest opvallende architectonische onderdeel van het Hofje van Letmaet is de monumentale toegangspoort aan de Nieuwehaven. Het fijne beeldhouwwerk van deze poort is in het begin van de zeventiende eeuw vervaardigd door de Goudse stadsbeeldhouwer Gregorius Cool. Boven de poortdoorgang bevindt zich een gevelsteen en een sluitsteen met een cartouche, waarop historische verwijzingen en het oprichtingsjaar zijn aangebracht. De drie bewaard gebleven woningen aan de straatzijde vertonen de kenmerken van traditionele Hollandse baksteenarchitectuur uit de zeventiende eeuw. Hoewel de binnentuin en de oorspronkelijke opzet van de huisjes achter de poort door de sloop in 1973 zijn verdwenen, herinnert de structuur van de voorgevel nog direct aan de historische toegang tot het vroegere binnenterrein.
Bezoekersinformatie
Het Hofje van Letmaet is gelegen aan de Nieuwehaven 274 in het centrum van Gouda. Vanaf het Centraal Station van Gouda is de locatie te voet in ongeveer tien tot vijftien minuten bereikbaar. Ook vanaf de centrale Markt is het monument eenvoudig te belopen. Omdat de overgebleven woningen aan de straatzijde tegenwoordig particulier bewoond worden en het achtererf niet meer over de oorspronkelijke hofjeswoningen beschikt, is er geen openbare binnentuin die opengesteld is voor publiek. Toeristen en geïnteresseerden kunnen het monument uitsluitend vanaf de openbare weg bezichtigen. Het bekijken van de historische poort en de gevelstenen is kosteloos en kan goed gecombineerd worden met een wandeling langs de Goudse singels en grachten. Bezoekers dienen de privacy van de huidige bewoners te respecteren.
Leuke Weetjes
- Naamgeving: Het hofje staat in diverse historische archieven en documenten ook bekend onder de naam "Christina Gijsbertshofje", vernoemd naar de moeder van de erflater die het hofje daadwerkelijk stichtte en uitbreidde.
- Een valse claim: In 1746 diende een man genaamd Hendrik Dirksz. van Hensbeek een verzoek in bij het stadsbestuur om beheerder van het hofje te worden. Hij claimde verwantschap met de stichtster. Historisch onderzoek wijst uit dat hij waarschijnlijk kampte met een alcoholverslaving en de inkomsten uit de functie nodig had. De stamboom die hij indiende om zijn verwantschap te bewijzen, bleek door hemzelf te zijn gefabriceerd en werd later door historici omschreven als een product van zijn "beneveld brein". Zijn verzoek werd dan ook afgewezen.
- Hoge bezettingsgraad: Hoewel de achterwoningen zeer klein waren, woonden er in 1622 twaalf vrouwen in slechts zes huisjes. Dit duidt op een hoge bevolkingsdichtheid binnen het complex in de beginjaren van het hofje.
- Gevelsteen van de achterhuizen: Bij de herbouw van de achterhuisjes in 1743 werd een gevelsteen met een cartouche en het jaartal 1743 geplaatst. Hoewel deze specifieke woningen in 1973 zijn afgebroken, is de aanwezigheid van deze gevelsteen nauwkeurig gedocumenteerd in het nationale register van beschermde rijksmonumenten.
