Sint Anthony Gasthuis, Leeuwarden
Adres: Grote Kerkstraat 116-118, 8911 EG Leeuwarden
Beschrijving
Het Sint Anthony Gasthuis, gelegen aan de historische Grote Kerkstraat in het hart van Leeuwarden, is een markant en monumentaal complex dat een rijke geschiedenis van zorg en huisvesting combineert met hedendaagse bewoning. Wat ooit begon als een toevluchtsoord voor de "arme en ellendige lieden" van de stad, is getransformeerd tot een prachtig gerestaureerd gebouwencomplex met sociale huurappartementen. Het U-vormige complex heeft zijn hoofdvleugel aan de Grote Kerkstraat, een lange zijvleugel aan de Sint Anthonystraat en een kortere zijvleugel aan de Beijerstraat. De binnenplaats, omringd door deze vleugels, wordt afgesloten door een elegant gietijzeren hek. Het gebouw is een toonbeeld van hoe historisch erfgoed kan worden aangepast aan moderne woonwensen, met behoud van zijn karakteristieke uitstraling. De opvallende, zorgvuldig onderhouden gevel en de imposante toegangspoort maken het tot een niet te missen bezienswaardigheid in de binnenstad. Het complex straalt rust en waardigheid uit en vertelt het verhaal van eeuwenlange maatschappelijke zorg in de Friese hoofdstad.
Geschiedenis
De geschiedenis van het Sint Anthony Gasthuis gaat terug tot de 15e eeuw, waarmee het een van de oudste sociale instellingen van Leeuwarden is. De vroegste vermeldingen dateren van rond 1478. Oorspronkelijk fungeerde het als een gasthuis waar reizigers, pelgrims en vooral de zieke en arme inwoners van de stad werden opgevangen. De zorg voor de bewoners, ook wel 'proveniers' genoemd, werd gefinancierd uit schenkingen, legaten en de opbrengsten van landerijen die de instelling in bezit kreeg.
Aan het begin van de zeventiende eeuw bestond het Gasthuis uit een reeks gebouwen aan de Grote Kerkstraat met een haakse vleugel langs de huidige Sint Anthonystraat. Het huidige, prominente gebouw aan de Grote Kerkstraat is echter van een veel latere datum. Het werd gebouwd in 1877-1878 naar een ontwerp van architect F. Stoett. In 1926 werd het complex uitgebreid met een erkeruitbouw aan de vleugel in de Beijerstraat, ontworpen door Willem Cornelis de Groot.
In 1987 kwam het gasthuis in handen van woningcorporatie Elkien. Er volgde een ingrijpende verbouwing en restauratie in 1989, waarbij het gehele interieur werd gemoderniseerd om 49 sociale huurappartementen te realiseren. De historische en monumentale buitenkant bleef hierbij zorgvuldig bewaard.
Architectuur
Het hoofdgebouw van het Sint Anthony Gasthuis is een prachtig voorbeeld van de eclectische bouwstijl die populair was in de late 19e eeuw. Architect Frederik Stoett combineerde elementen uit verschillende historische stijlen tot een harmonieus en indrukwekkend geheel. De gevel aan de Grote Kerkstraat is symmetrisch opgebouwd en rijkelijk versierd.
Een van de meest opvallende kenmerken is de monumentale toegangspoort. Boven het ingangsportaal staat het opschrift "SINT ANTHONY GASTHUIS" met het jaartal "ANNO 1878". De gevel is verder verfraaid met zorgvuldig vergulde cijfers, letters en een klok. De lantaarns aan weerszijden van de poort zijn eveneens voorzien van vergulde kappen en sfeervolle LED-verlichting.
De U-vorm van het complex creëert een beschutte binnenplaats. De lange zijvleugels strekken zich uit langs de aangrenzende straten. Hoewel het interieur volledig is gemoderniseerd tijdens de renovatie eind jaren '80, is de historische gevelstructuur intact gebleven. Dit zorgt voor een fascinerend contrast tussen de 19e-eeuwse buitenkant en de moderne woningen binnenin. Een recent toegevoegd detail is de vier meter hoge windvaan op het dak, een replica van de vaan die er oorspronkelijk op stond.
Bezoekersinformatie
Het Sint Anthony Gasthuis functioneert als een particulier wooncomplex en is daarom niet van binnen te bezichtigen voor toeristen. De bewoners hechten veel waarde aan hun privacy. Wel kunnen bezoekers de indrukwekkende buitenkant van het gebouw vanaf de Grote Kerkstraat, de Sint Anthonystraat en de Beijerstraat bewonderen. De architectonische details van de gevel en de statige toegangspoort zijn het bekijken waard. Een wandeling rondom het complex geeft een goede indruk van de omvang en de schoonheid van dit historische gasthuis. Respect voor de privacy van de bewoners wordt hierbij op prijs gesteld.
Leuke Weetjes
- Rijksmonument-schildje: In juli 2021 kreeg het Sint Anthony Gasthuis als allereerste gebouw in Leeuwarden een speciaal schildje voor rijksmonumenten. Dit geel-blauwe schildje, in de kleuren van de stad, is bevestigd op de gevel naast de entreepoort en benadrukt de monumentale status.
- Vergulde details: De vergulde ornamenten op de gevel, zoals de klok en de letters, zijn aangebracht door een schilder die hiervoor een speciale opleiding heeft gevolgd, wat de aandacht voor detail en authenticiteit bij de restauratie onderstreept.
- Oud en Nieuw: Terwijl de gevel een perfect bewaard gebleven 19e-eeuws uiterlijk heeft, verbergt deze 49 volledig moderne sociale huurappartementen.
- Naamgever: Het gasthuis is vernoemd naar Antonius van Padua, een heilige die vaak wordt aangeroepen als beschermer tegen ziekte en armoede, wat perfect paste bij de oorspronkelijke functie van het gasthuis.
