Fundatie van de familie Metelerkamp
Introductie
Verscholen achter een van de meest indrukwekkende poorten aan de statige Nieuwegracht in Utrecht, ligt een oase van rust: de Fundatie van de familie Metelerkamp. Dit hofje, dat officieel een ‘fundatie’ (stichting) is, is geen openbaar toegankelijke plek, maar een privécomplex dat al sinds de 18e eeuw een thuis biedt aan bewoners. Het is een prachtig voorbeeld van particuliere liefdadigheid en architectonische pracht uit de Rococo-periode, een verborgen juweel dat het verhaal vertelt van een invloedrijke Utrechtse familie en hun zorg voor minderbedeelde familieleden. Een blik door de spijlen van de poort gunt je een zeldzaam kijkje in een verstilde wereld, midden in de bruisende binnenstad.
Beschrijving
De Fundatie van de familie Metelerkamp is een U-vormig complex dat zich om een serene, keurig onderhouden binnentuin plooit. Het geheel straalt een sfeer van voorname soberheid en rust uit, een scherp contrast met de levendigheid van de Nieuwegracht. Vanaf de straat is het vooral de monumentale zandstenen toegangspoort die de aandacht trekt. Deze poort, rijkelijk versierd in Rococostijl, vormt de enige, maar zeer indrukwekkende, publieke aanblik van het hofje.
Achter de poort bevinden zich twee vleugels met woningen, die met de achterwand een omsloten binnenplaats creëren. Oorspronkelijk bestond het complex uit acht kleine woningen, die later zijn samengevoegd tot zeven moderne appartementen. De gevels van de woningen zijn eenvoudig en functioneel, opgetrokken uit rode baksteen met strakke lijnen en klassieke schuiframen. De symmetrie van het ontwerp en de rustige uitstraling van de gebouwen versterken het gevoel van een besloten, veilige gemeenschap. De binnentuin is eenvoudig aangelegd met gazons en wat beplanting, wat bijdraagt aan de vredige en ordelijke sfeer.
Geschiedenis
De geschiedenis van het hofje begint bij Willem van Metelerkamp (1687-1757), een welgestelde en ongehuwde kanunnik van het kapittel van Sint-Pieter in Utrecht. In zijn testament, opgemaakt in 1757, bepaalde hij dat een aanzienlijk deel van zijn vermogen moest worden gebruikt voor de oprichting van een fundatie. Het doel was het stichten van een hofje om gratis huisvesting te bieden aan "onvermogende en ongehuwde vrouwspersonen of weduwen uit zijn familie". Mocht er geen familielid in aanmerking komen, dan konden ook andere vrouwen worden toegelaten.
Na zijn dood in hetzelfde jaar werd direct begonnen met de aankoop van de grond aan de Nieuwegracht en de bouw van het complex, dat in 1759 werd voltooid. Het beheer van de fundatie werd in handen gelegd van een college van regenten, die volgens het testament moesten bestaan uit de nakomelingen van zijn twee zusters. Opmerkelijk is dat deze familiestructuur tot op de dag van vandaag wordt gehandhaafd; de stichting wordt nog steeds bestuurd door nazaten van de familie Metelerkamp. De oorspronkelijke bepalingen uit het testament, inclusief de voorrang voor familieleden, zijn nog altijd van kracht, wat dit hofje een levend monument van 18e-eeuwse filantropie maakt.
Architectuur
Architectonisch is de Fundatie Metelerkamp een fascinerende mix van uitbundigheid en ingetogenheid. Het absolute hoogtepunt is de zandstenen toegangspoort, een meesterwerk in de Rococostijl (ook wel Lodewijk XV-stijl genoemd). De poort wordt gekenmerkt door zijn sierlijke, asymmetrische en krullerige ornamenten (rocailles). Boven de doorgang prijkt een groot, rijk gedecoreerd cartouche met daarin het familiewapen van Metelerkamp. Dergelijke uitbundige Rococo-architectuur is relatief zeldzaam in het overwegend sobere Utrecht, wat deze poort tot een uniek kunstwerk in de stad maakt.
In contrast met deze weelderige entree zijn de woningen zelf sober en functioneel vormgegeven, typisch voor de Nederlandse architectuur uit die tijd. De bakstenen gevels zijn onversierd, met een strak ritme van ramen en deuren. De U-vormige plattegrond is een klassiek ontwerp voor hofjes, bedoeld om een gevoel van gemeenschap en afzondering te creëren. De architectonische focus ligt duidelijk op de poort als statussymbool naar de buitenwereld, terwijl de binnenkant is gericht op functionaliteit en het bieden van een rustige, beschermde leefomgeving.
Bezoekersinformatie
- Adres: Nieuwegracht 37, 3512 LE Utrecht.
- Toegankelijkheid: De Fundatie van de familie Metelerkamp is privébezit en de binnenplaats is niet toegankelijk voor het publiek. Dit wordt gedaan om de privacy van de huidige bewoners te waarborgen.
- Wat te zien: Bezoekers kunnen de prachtige Rococo-poort vanaf de openbare weg bewonderen. Het is een van de meest gefotografeerde poorten van Utrecht en zeker de moeite waard om even bij stil te staan.
- Speciale gelegenheden: In zeer zeldzame gevallen, zoals tijdens Open Monumentendag, kan het hofje incidenteel de poorten openen voor publiek. Raadpleeg hiervoor het programma van het evenement.
Leuke Weetjes
- Fundatie, geen hofje: De officiële naam is 'fundatie' en niet 'hofje'. Dit benadrukt de juridische en financiële basis van de stichting die Willem van Metelerkamp in het leven riep.
- Wapenplicht: In zijn testament liet Willem van Metelerkamp de bepaling opnemen dat elke bewoonster verplicht was om boven de deur van haar woning een schild met het familiewapen van Metelerkamp te plaatsen.
- Familie aan het roer: Het feit dat de stichting na meer dan 260 jaar nog steeds wordt bestuurd door directe afstammelingen van de zusters van de stichter is uitzonderlijk en getuigt van een sterke familietraditie.
- Verborgen diepte: Hoewel het perceel aan de gracht smal lijkt, strekt het zich diep naar achteren uit, waardoor er achter de poort verrassend veel ruimte is voor de woningen en de tuin.
