Jansveld 4-20, 3512 BG Utrecht
Beschrijving
De Margarethenhof, gelegen aan Jansveld 4-20 in het hart van de Utrechtse binnenstad, is een schilderachtig en historisch hofje. Hoewel het tegenwoordig bekendstaat als het oudste hofje van de stad, was de oorspronkelijke functie die van een gasthuis. Het complex bestaat uit negen woningen die een oase van rust vormen te midden van de drukke stad. Een karakteristieke poort tussen de huisnummers 4 en 18 scheidt de woningen aan de straatzijde van die aan de serene binnentuin. Drie woningen (nummers 4, 18 en 20) grenzen direct aan het Jansveld. De overige huisjes (nummers 8, 10, 12, 14 en 16) zijn gesitueerd rondom de zorgvuldig onderhouden gemeenschappelijke binnentuin. Woning nummer 6 heeft een unieke ligging met de voordeur in de poortdoorgang en de woonruimte erboven. De sfeer in het hofje is intiem en vredig, een sterk contrast met de levendigheid van de omliggende straten. De woningen zijn compact en aangepast aan moderne woonstandaarden, geschikt voor één- of tweepersoonshuishoudens, maar behouden hun historische charme. Het hofje wordt beheerd door het Utrechts Monumentenfonds, dat zorgt voor het behoud van dit unieke stukje erfgoed.
Geschiedenis
De geschiedenis van de Margarethenhof gaat terug tot de 14e eeuw. In 1367 nam Ghijsbrecht van Walenborch, een invloedrijke Domkanunnik, een stuk grond aan het Jansveld in erfpacht van de stad. Zijn doel was om hier een gasthuis te stichten voor de opvang van behoeftigen en landlopers. Dit gasthuis kreeg de naam Sint Mathias en Margareta Gasthuis. De bouw moet snel zijn verlopen, want de bijbehorende kapel werd al in 1371 gewijd door de toenmalige bisschop. In de 16e eeuw veranderde de functie van het complex; het werd verbouwd tot twintig aparte kamers die werden toegewezen aan armlastigen. De bewoners werden ondersteund met giften zoals turf voor de kachel en aalmoezen. Tegen het einde van de 19e eeuw was het complex ernstig in verval geraakt en overbevolkt; er woonden destijds zo'n zestig mensen. De slechte staat van onderhoud leidde tot de beslissing om elf van de woningen af te breken. De negen woningen die de tand des tijds hebben doorstaan, vormen het huidige hofje. Na een grondige restauratie in 1980 zijn de huizen in eigendom en beheer gekomen van het Utrechts Monumentenfonds, dat de toekomst van dit monument waarborgt.
Architectuur
De architectuur van de Margarethenhof is een fascinerende mix van bouwstijlen en elementen uit verschillende perioden, wat getuigt van zijn lange en gelaagde geschiedenis. De huisjes aan de straatzijde (Jansveld 4, 18 en 20) vallen op door hun 18e-eeuwse deuren en vensters. Nader onderzoek van de gevels onthult echter oudere bouwsporen, zoals de bogen van voormalige deurnissen met afgeschuinde hoeken, die wijzen op een vroegere indeling. De woningen links en rechts van de poort zijn in de basis gesplitste zestiende-eeuwse huizen. De poort zelf biedt toegang tot het binnenterrein en ondersteunt tevens de bovenliggende woning (nummer 6). De huisjes aan de hof zijn eenvoudiger van opzet, passend bij hun oorspronkelijke functie als onderkomen voor de armen. Het zijn dwarse, eenlaagse woningen die deels hun middeleeuwse kern hebben behouden. Ondanks de moderniseringen, zoals de toevoeging van eigen sanitaire voorzieningen, zijn veel historische details bewaard gebleven. Het complex is erkend als Rijksmonument, mede dankzij deze waardevolle architectonische en historische gelaagdheid.
Bezoekersinformatie
- Adres: Jansveld 4-20, 3512 BG Utrecht.
- Toegankelijkheid: De poort van de Margarethenhof is overdag vaak geopend, waardoor bezoekers een kijkje kunnen nemen op de binnenplaats. Het is echter belangrijk te onthouden dat de woningen particulier bewoond zijn. Bezoekers wordt dringend verzocht de privacy van de bewoners te respecteren en de rust in het hofje niet te verstoren.
- Openingstijden: Er zijn geen vaste openingstijden. Tijdens evenementen zoals Open Monumentendag is het hofje doorgaans volledig opengesteld voor publiek van 10:00 tot 17:00 uur.
- Status: Het complex is een Rijksmonument met monumentnummer 36175.
- Beheer: De Margarethenhof is eigendom van en wordt beheerd door het Utrechts Monumentenfonds.
Leuke Weetjes
- De Margarethenhof is het oudste, nog bestaande hofje in Utrecht, hoewel het oorspronkelijk als gasthuis werd gesticht en niet als traditioneel hofje.
- De stichter, Ghijsbrecht van Walenborch, was een kanunnik van de Dom van Utrecht, wat zijn hoge maatschappelijke positie en vermogen aangeeft om een dergelijk liefdadigheidsinitiatief te financieren.
- Het oorspronkelijke terrein van het gasthuis was aanzienlijk groter. Het omvatte onder andere een bleekveld, waar wasgoed werd gebleekt in de zon. Na de verkoop van omliggende grond in de 19e eeuw is hier slechts een klein strookje van over, dat nu deel uitmaakt van de binnentuin.
- De naam verwijst naar de heilige Margaretha, een van de twee patroonheiligen van het oorspronkelijke gasthuis, naast de heilige Mathias.
