Introductie
Het Huis van Achten, ook bekend als het Provenhuis van Johan van Nordingen de Jonge, is een historisch hofje in de binnenstad van Alkmaar. Gelegen aan de Lombardsteeg, op de hoek van de Gedempte Nieuwesloot, is dit provenhuis een markant voorbeeld van 17e-eeuwse liefdadigheid en architectuur. Het werd gesticht om onderdak te bieden aan acht bejaarde mannen en heeft door de eeuwen heen zijn functie als wooncomplex behouden, hoewel de doelgroep is veranderd. Het complex staat geregistreerd als rijksmonument en vormt een belangrijk onderdeel van het cultureel erfgoed van Alkmaar.
Beschrijving
Het Huis van Achten is een sober, maar statig gebouw dat direct opvalt door zijn omvang en klassieke uitstraling. Het complex is opgetrokken rond een bescheiden binnenplaats, die echter niet de traditionele open hofjesstructuur heeft die men in veel andere steden ziet. De woningen zijn naar binnen gericht, wat de bewoners rust en privacy bood te midden van de bedrijvige stad. Het hoofdgebouw aan de Gedempte Nieuwesloot heeft een representatieve gevel met een natuurstenen omlijsting rond de ingang. Binnen het complex bevonden zich oorspronkelijk acht kleine woningen voor de proveniers (de bewoners die van de stichting leefden). Daarnaast waren er gemeenschappelijke ruimtes, waaronder een eetzaal, een keuken en een provisiekamer. Een bijzonder element is de regentenkamer, een rijk ingerichte kamer waar het bestuur van het hofje vergaderde. Deze kamer ademt nog steeds de sfeer van de 17e eeuw, mede dankzij de historische portretten en het originele meubilair.
Geschiedenis
Het provenhuis werd gesticht in 1656, volgend op het testament van de vrijgezelle Johan van Nordingen de Jonge (1625/26-1656). Hij was de zoon van een welvarende Alkmaarse koopman en liet zijn aanzienlijke vermogen na voor de oprichting van een hofje voor acht "oude, eerlycke, ingeboren, manspersoonen". De bouw werd nog in zijn overlijdensjaar met grote snelheid voltooid, in slechts enkele weken tijd. Het hofje werd gebouwd op het terrein van het voormalige Sint Maria Magdalena Klooster, ook wel het ‘Witte Hof’ genoemd, een locatie die het deelt met het naastgelegen Hof van Sonoy.
De stichting voorzag niet alleen in huisvesting, maar ook in levensonderhoud voor de bewoners, zoals voedsel, kleding en brandstof. De dagelijkse leiding was in handen van een "moeder" en een "meid", die eveneens in het hofje woonden. Het bestuur bestond uit regenten, die toezicht hielden op de financiën en het welzijn van de bewoners. Door de eeuwen heen heeft het gebouw diverse aanpassingen ondergaan, maar de oorspronkelijke functie bleef lang behouden. In de 20e eeuw veranderde de bestemming en werden de woningen gemoderniseerd en samengevoegd tot grotere appartementen. Een grondige restauratie vond plaats in de periode 1987-1988, waarbij het historische karakter van het pand zorgvuldig werd bewaard.
Architectuur
De architectuur van het Huis van Achten is kenmerkend voor de Hollands classicistische stijl van de 17e eeuw. Het gebouw heeft een strakke, symmetrische opzet met een sobere bakstenen gevel. De hoofdingang wordt geaccentueerd door een classicistisch poortje met daarboven een gedenksteen die herinnert aan de stichter. De kruiskozijnen en de evenwichtige verdeling van de ramen dragen bij aan de harmonieuze uitstraling. Intern is de structuur functioneel en gericht op het gemeenschapsleven. De woningen waren klein en eenvoudig, maar de gemeenschappelijke ruimtes, en met name de regentenkamer, waren van een rijkere uitvoering. Hier hangen onder andere portretten van Johan van Nordingen de Jonge en zijn moeder, Magrieta Heyckens, geschilderd door de Alkmaarse kunstenaar Pieter van Schaeyenborgh. Het interieur van de regentenkamer, met zijn donkere houten meubels en schilderijen, geeft een uniek inkijkje in de bestuurscultuur van de Gouden Eeuw.
Bezoekersinformatie
Het Huis van Achten is een particulier wooncomplex en is daarom niet vrij toegankelijk voor publiek. De binnenplaats en de woningen kunnen niet worden bezocht om de privacy van de huidige bewoners te respecteren. De buitenzijde van het gebouw aan de Lombardsteeg en de Gedempte Nieuwesloot is echter goed te bewonderen vanaf de openbare weg. Het is een vast onderdeel van veel stadswandelingen door historisch Alkmaar. Voor een blik op het interieur van de regentenkamer is men afhankelijk van speciale gelegenheden zoals Open Monumentendag, wanneer het hofje soms zijn deuren opent voor geïnteresseerden.
Adres: Lombardsteeg 23, 1811 LA Alkmaar.
Leuke Weetjes
- De naam "Huis van Achten" verwijst direct naar het oorspronkelijke aantal bewoners: acht mannen.
- Stichter Johan van Nordingen de Jonge stierf op jonge leeftijd en heeft de voltooiing van zijn provenhuis zelf niet meer meegemaakt.
- De schilder Pieter van Schaeyenborgh, bekend om zijn visstillevens, kreeg niet alleen de opdracht voor de portretten in de regentenkamer, maar schilderde ook een van de wapenborden voor het graf van de stichter.
- Het Huis van Achten was voor zijn tijd een van de grotere hofjes in Alkmaar, hoewel het Provenhuis Paling en Van Foreest als geheel omvangrijker was.
- Het hofje staat op een historisch zeer beladen plek, namelijk het terrein van een voormalig middeleeuws klooster.
