Introductie
Het Constantiahofje is een historisch woningbouwcomplex gelegen aan de Willemsstraat 149-165 in de Amsterdamse wijk de Jordaan. Het complex werd in 1863 gebouwd als een vorm van filantropische woningbouw, specifiek bedoeld om oudere en minvermogende ambachtslieden te voorzien van fatsoenlijke huisvesting. Sinds 2002 is het complex officieel aangewezen als rijksmonument vanwege de cultuurhistorische en architectonische waarde binnen de geschiedenis van de vroege sociale woningbouw in Nederland.
Beschrijving
Het Constantiahofje bestaat uit 36 woningen die zijn gesitueerd rondom een centraal, groen binnenhof. Dit binnenhof functioneerde oorspronkelijk als een gemeenschappelijke bleekweide en was voorzien van een centrale waterpomp voor de bewoners. De woningen zijn compact van opzet en gegroepeerd om een rustige binnenruimte te creëren, afgezonderd van de dagelijkse bedrijvigheid van de omliggende stad. De toegang tot het hofje wordt gemarkeerd door een poortgebouw aan de Willemsstraat. Tegenwoordig worden de woningen beheerd en verhuurd door de woningcorporatie Ymere. De toewijzing van de woningen verloopt via de reguliere procedures voor sociale woningbouw, waardoor het hofje nog altijd een actieve woonfunctie heeft binnen de Jordaan.
Geschiedenis
Het hofje werd in 1863 opgericht door de 'Stichting voor den Ambachtsstand - Constantia Woningen'. Deze stichting was een onderafdeling van de 'Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam' (VAK) en werd geleid door de Amsterdamse filantroop en voorzitter Joshua van Eik. Hij vernoemde het complex naar zijn echtgenote, Constantia van Loon. Na het overlijden van het echtpaar Van Eik werd de naam in 1878 gewijzigd naar de 'Vereeniging Van Eik Stichting-Constantia-Woningen'.
De locatie van het hofje is nauw verbonden met de sanering van de Jordaan in de negentiende eeuw. Tot 1856 lag hier de Goudsbloemgracht, een sterk vervuilde gracht die wegens de slechte hygiënische omstandigheden werd gedempt en hernoemd tot de Willemsstraat. De initiatiefnemers van het hofje drongen destijds sterk aan op deze demping om de leefomstandigheden in de buurt te verbeteren.
Bij de oplevering mochten de geselecteerde arbeiders er gratis wonen. In 1921 droeg de stichting het beheer over aan de VAK. De destijdse bewoners behielden het recht om er kosteloos te blijven wonen tot hun overlijden, terwijl voor nieuwe bewoners huur werd ingevoerd. In 1962 nam de gemeente Amsterdam de woningen over, waarna ze via privatiseringen uiteindelijk in het bezit van Ymere kwamen.
Architectuur
Het Constantiahofje werd ontworpen door architect Pieter Johannes Hamer (P.J. Hamer), die een belangrijke rol speelde bij de ontwikkeling van de eerste sociale woningbouwprojecten in Amsterdam. Hamer ontwierp het complex in een neoclassicistische stijl met decoratieve elementen die zijn geïnspireerd op de Hollandse renaissance.
In plaats van de in die tijd gebruikelijke etagewoningen te bouwen, koos Hamer voor de traditionele opzet van een hofje met woningen rondom een centrale binnenplaats. De symmetrische voorgevel aan de Willemsstraat heeft een classicistisch vormgegeven toegangspoort. Boven de afzonderlijke entreedeuren in het hofje bevinden zich bovenlichten die zijn gedecoreerd met een levensboommotief. Op de achtervleugel van het complex is een klein houten torentje geplaatst, een architectonisch element dat vaak werd toegepast om hofjes een statig en institutioneel karakter te geven. In 1868 en 1873 breidde de stichting het complex uit met naastgelegen panden op nummers 143 tot 147, eveneens ontworpen door Hamer en herkenbaar aan de gevelletters 'Constantia woningen'.
Bezoekersinformatie
Het Constantiahofje bevindt zich in het westelijke deel van de Jordaan en is te voet bereikbaar vanaf omliggende straten zoals de Lindengracht en de Lijnbaansgracht. Met het openbaar vervoer is het complex bereikbaar via de tram- en bushaltes rondom het nabijgelegen Marnixplein.
Omdat het Constantiahofje een bewoond complex is dat tegenwoordig fungeert als sociale huurwoningen, is het binnenterrein in de regel niet opengesteld voor het grote publiek om de privacy van de bewoners te waarborgen. Bezoekers kunnen de neoclassicistische architectuur, de historische toegangspoort en de gevelbelettering vanaf de openbare weg aan de Willemsstraat bekijken.
Leuke Weetjes
- Strikte selectiecriteria: Om in aanmerking te komen voor een gratis woning in het hofje, moesten kandidaten aan strenge eisen voldoen. Men moest een mannelijke handwerksman zijn van ten minste zestig jaar oud, en bovendien minimaal twaalf jaar onafgebroken bij dezelfde werkgever (patroon) in een specifiek ambacht werkzaam zijn geweest. Dit was bedoeld om loyaliteit en vlijt onder de arbeidersklasse te belonen.
- Demping van de gracht: De bouw van het hofje was een directe aanleiding voor de modernisering van de straat. De voormalige Goudsbloemgracht was een open riool; de demping ervan in 1856 maakte de weg vrij voor gezondere woningbouwprojecten zoals dit complex.
- Eerbetoon via naamgeving: De naam van het hofje is een direct eerbetoon aan Constantia van Loon, de vrouw van de oprichter Joshua van Eik, die zich destijds inzette voor het verbeteren van de leefomstandigheden van de Amsterdamse arbeidersklasse.
- Rijksmonument: Hoewel de woningen tegenwoordig gemoderniseerd zijn om aan de hedendaagse wooneisen te voldoen, is de historische structuur zo goed bewaard gebleven dat het complex sinds 2002 als rijksmonument wordt beschermd.
