Beschrijving
Het Aduardergasthuis, gelegen aan de Munnekeholm 3 in de historische binnenstad van Groningen, is een van de verborgen historische parels onder de Groningse gasthuizen (de lokale benaming voor hofjes). Hoewel het complex tegenwoordig geen traditionele opvang meer biedt aan armen en behoeftigen, ademt het gebouw nog altijd de sfeer van vervlogen eeuwen. Dit voormalige gasthuis herinnert voorbijgangers en bezoekers aan een rijke Groningse traditie van liefdadigheid, sociale zorg en gemeenschapszin. Het markante, brede en lage pand met zijn karakteristieke architectuur vormt een rustpunt in het levendige stadsbeeld. Vandaag de dag heeft het monumentale pand een unieke en levendige herbestemming gekregen: het biedt onderdak aan studenten, waarmee dit historische erfgoed een dynamisch onderdeel blijft van de Groningse universiteitsstad.
Geschiedenis
De geschiedenis van het Aduardergasthuis is nauw verweven met de roerige periode van de Tachtigjarige Oorlog en de religieuze verschuivingen in Noord-Nederland. Oorspronkelijk stond op deze locatie het 'Blaauwe Huis'. Dit pand maakte deel uit van het *refugium* (vluchthuis) van de monniken van het beroemde cisterciënzerklooster van Aduard. Zij zochten binnen de veilige, versterkte stadsmuren van Groningen bescherming tegen het oorlogsgeweld op het omliggende platteland. Het refugium strekte zich in die tijd uit van de stadsmuur bij het Zuiderdiep tot aan de Schuitemakersstraat.
Na de Reductie van Groningen in 1594 kregen de protestanten de macht in de stad, waardoor katholieke bezittingen door de Staten van Groningen geconfisqueerd dreigden te worden. De monniken kregen echter toestemming om er voorlopig te blijven wonen. In 1599 kreeg de laatste abt van het klooster, Willem Emmen (ook bekend als Wilhelmus Emmius), de kans om het pand officieel te kopen. In zijn testament, opgesteld op 1 juni 1604, bepaalde hij dat het complex na zijn overlijden (rond 1613) moest worden ingericht en nagelaten als gasthuis voor acht "oude, schamele personen van het vrouwelijk geslacht".
In de loop van de achttiende eeuw raakte het oorspronkelijke pand ernstig in verval. In 1775 werd besloten tot een volledige herbouw. Tot ver in de twintigste eeuw bleef het pand zijn functie als gasthuis voor oudere vrouwen behouden; zo woonden er in 1927 nog negen bewoonsters van boven de vijftig jaar. In de decennia daarna veranderde de demografie en vanaf de jaren zeventig namen studenten geleidelijk de kamers over. In 1986 kocht de Groningse Stichting Studenten Huisvesting (SSH, tegenwoordig onderdeel van woningbouwvereniging Lefier) het pand, waarmee de overgang naar studentenhuisvesting definitief werd gemaakt.
Architectuur
Het Aduardergasthuis is een uitstekend voorbeeld van laat-achttiende-eeuwse architectuur met subtiele rococo- en classicistische elementen. Het huidige aanzicht stamt volledig uit de grootschalige herbouw in 1775, uitgevoerd naar een ontwerp van de Groningse timmermansbaas G. Bondsema.
Het gebouw is ontworpen als een breed, laag pand onder een markant schilddak. Het meest in het oog springende kenmerk aan de buitenzijde is de grote zogeheten 'Vlaamse top' (een dakkapel-achtige geveltop die in het gevelvlak oprijst) in het midden van de gevel, versierd met een sierlijke rococo-cartouche waarin het jaartal 1775 staat vermeld. De symmetrische voorgevel bevat twee fraai omlijste houten ingangsdeuren en vensters met authentieke roedenverdelingen.
In de achter- en zijgevels bevinden zich historische gedenkstenen met de namen van de toenmalige regenten van het gasthuis. Binnenin herbergt het rijksmonument (monumentnummer 18569) nog diverse oorspronkelijke achttiende-eeuwse details, waaronder een historische houten trap, fraaie betimmeringen in een van de centrale kamers en een eenvoudig maar stijlvol schouwtje.
Bezoekersinformatie
Het Aduardergasthuis is te vinden aan de Munnekeholm 3, op steenworp afstand van de Der Aa-kerk en de Groningse grachten. Vanwege de huidige functie als actieve studentenhuisvesting is het interieur en de binnentuin van het complex niet vrij toegankelijk voor het algemene publiek. Dit is om de privacy en de rust van de bewoners te waarborgen.
Desalniettemin is een wandeling langs het pand absoluut de moeite waard voor toeristen. Vanaf de openbare weg is de prachtige voorgevel met de Vlaamse geveltop, de cartouche en de omlijste deuren uitstekend te bewonderen en te fotograferen. De locatie is zeer eenvoudig te voet te bereiken vanuit het centrum van Groningen en ligt op korte loopafstand van het Centraal Station.
Leuke Weetjes
- Erfenis als huur: In de beginjaren van het gasthuis hoefden de bewoonsters geen huur te betalen, maar gold er een strikte voorwaarde: bij overlijden moesten zij hun volledige nalatenschap afstaan aan de stichting van het gasthuis.
- Een 'bruiloft' vieren: Later werd het systeem aangepast en konden vrouwen zich inkopen. Daarbij gold de traditie dat een nieuwe bewoonster een geldbedrag moest schenken aan de zittende bewoners en hen tevens moest trakteren op een zogenaamde 'bruiloft' (een feestelijke maaltijd of traktatie) om welkom geheten te worden.
- Gratis extraatjes: Wie eenmaal ingekocht was, kreeg niet alleen gratis inwoning, maar ook gratis brood en turf voor de kachel. Daarnaast ontvingen de dames maandelijks zakgeld, aangevuld met speciaal "paaschgeld" in het voorjaar en "erwten-, boonen- en spekgeld" in de herfst.
- Eigen brouwerij: Tot in de achttiende eeuw beschikte het Aduardergasthuis over een eigen actieve bierbrouwerij op het terrein, wat in die tijd niet ongebruikelijk was voor grotere gasthuizen.
- Het geheim in het museum: Vroeger bevond zich in het gasthuis een bijzondere majolicategel met het wapen van de abdij van Clairvaux. Deze tegel herinnert aan een eerdere restauratie in 1547 door abt Johannes van Reekamp en werd destijds speciaal besteld in Antwerpen. Vandaag de dag is deze kostbare tegel te bewonderen in de collectie van het Groninger Museum.
