Het Sint Anthonygasthuis in Groningen is een historisch gasthuiscomplex gelegen aan de Rademarkt 29 en de Herebinnensingel 34. Gesticht in de vroege zestiende eeuw, is dit complex een van de oudste nog bestaande gasthuizen in de stad Groningen. Het complex fungeert vandaag de dag als een woonlocatie met een binnentuin, midden in het stedelijke centrum. Het gasthuis biedt een gedetailleerde blik op de sociale geschiedenis en de stadsontwikkeling van Groningen door de eeuwen heen.
Beschrijving
Het Sint Anthonygasthuis is een ommuurd hofjescomplex dat zich uitstrekt tussen de Rademarkt en de Herebinnensingel. Het complex bestaat uit een voor- en achterhof waaromheen in totaal ongeveer veertig woningen zijn gesitueerd. Waar het gasthuis in het verleden diende als opvang voor zieken, armen en ouderen, worden de woningen tegenwoordig verhuurd aan bewoners van uiteenlopende leeftijden, variërend van dertigers tot tachtigers. Dit maakt het complex tot een diverse woonomgeving. De binnentuinen zijn ingericht met grasvelden, voetpaden en bomen, wat een contrast vormt met de verkeersdrukte van de omliggende stadsstraten en het tegenovergelegen hoofdbureau van politie aan de Rademarkt.
Geschiedenis
Het Sint Anthonygasthuis werd gesticht in 1517. Hoewel er geen officiële stichtingsbrief bewaard is gebleven, wordt aangenomen dat het stadsbestuur van Groningen de initiatiefnemer was. Het gasthuis werd gebouwd aan de rand van de toenmalige stad, direct tegen de stadsmuur aan. Deze locatie buiten de directe woonkern was bewust gekozen, omdat het gasthuis gedurende zijn geschiedenis verschillende functies kreeg die isolatie van de stadsbevolking vereisten.
In de zestiende en vroege zeventiende eeuw deed het gasthuis dienst als pesthuis (met name tussen 1608 en 1644) om besmette bewoners buiten de gezonde bevolking te houden. Vanaf 1702 nam het complex de functie van dolhuis (asiel voor geesteszieken) over van het Pepergasthuis en het Pelstergasthuis. Deze functie behield het complex tot 1844. De verzorging van de bewoners werd deels gefinancierd door 'proveniers', bewoners die zich inkochten in het gasthuis om verzekerd te zijn van verzorging en onderdak op hun oude dag. Na de opheffing van het dolhuis in 1844 werd het complex volledig ingericht als gasthuis voor ouden van dagen. Vanaf 1957, toen de behoefte aan traditionele gasthuizen voor ouderen afnam, werden er ook jongere bewoners toegelaten. De laatste bewoner met de status van traditionele conventuaal verliet het gasthuis in 1993.
Architectuur
De architectuur van het Sint Anthonygasthuis weerspiegelt de verschillende bouwperiodes en renovaties die het complex heeft ondergaan. De hoofdingang aan de Rademarkt 29 wordt gemarkeerd door een zandstenen poort uit 1664. Deze poort is versierd met gebeeldhouwde vruchtenslingers aan weerszijden. Boven de poort bevindt zich een gevelsteen die verwijst naar een renovatie in 1695 en de toenmalige voogden van het gasthuis. Op deze steen zijn tevens een oude man en een oude vrouw afgebeeld, die symbool staan voor de oorspronkelijke doelgroep van het complex: de oude kasteleins en de gevangenen van de stad die hier opvang vonden. De poort wordt bekroond door een tympaan gedecoreerd met beker- of kelkvormige ornamenten.
De gebouwen rond de voorhof dateren hoofdzakelijk uit de zeventiende en achttiende eeuw en zijn door de eeuwen heen herhaaldelijk gerenoveerd en aangepast. De achterhof, die aansluit op de Herebinnensingel 34, werd in 1927 gerealiseerd. De woningen aan deze zijde zijn gebouwd in een eenvoudige variant van de Amsterdamse School-stijl, herkenbaar aan het strakke metselwerk en de karakteristieke raampartijen. Verspreid over het complex zijn verschillende historische gevelstenen te vinden die getuigen van de diverse verbouwingen.
Bezoekersinformatie
Het Sint Anthonygasthuis bevindt zich op het adres Rademarkt 29 (voorzijde) en Herebinnensingel 34 (achterzijde) in Groningen. Het complex ligt op loopafstand van het Hoofdstation Groningen en bezienswaardigheden zoals het Groninger Museum en de Martinitoren. De binnentuinen zijn overdag opengesteld voor wandelaars. Omdat het hofje een actieve woonlocatie is, worden bezoekers verzocht de rust en privacy van de bewoners te respecteren, stilte in acht te nemen en op de paden te blijven. Een van de woningen in het complex is ingericht als een Bed & Breakfast, waardoor het mogelijk is om als gast in het historische hofje te overnachten.
Leuke Weetjes
- Stenen van een kasteel: Voor de bouw van het gasthuis in 1517 werd gebruikgemaakt van kloostermoppen en stenen van het kort daarvoor afgebroken Kasteel van Edzard. Dit kasteel, dat aan de overkant van de straat stond, was eigendom van de Oost-Friese graaf Edzard I, die destijds de macht over Groningen probeerde te verkrijgen.
- Toeristische attractie: Tijdens de periode dat het gasthuis als dolhuis fungeerde, was het complex op zondagmiddagen open voor het publiek. Stadjers en bezoekers konden tegen betaling van entreegeld naar de patiënten komen kijken. Dit vormde destijds een belangrijke inkomstenbron voor het gasthuis.
- Het spookje: Volgens verhalen van een voormalige conciërge zou er in een van de historische woningen een 'spookje' actief zijn, dat zich onder andere uit door 's nachts uitgeschakelde lampen weer aan te zetten.
- Continuïteit: Het Sint Anthonygasthuis behoort tot de weinige historische gasthuizen in Nederland die na meer dan 500 jaar nog steeds hun oorspronkelijke functie van sociale huisvesting behouden hebben, zonder te vervallen tot louter een museumstuk.
