Kruisstraat 49, 2011 PZ Haarlem
Het Hofje van Oorschot, gelegen aan de Kruisstraat in het hart van Haarlem, is een van de meest statige en architectonisch indrukwekkende hofjes van de stad. In tegenstelling tot veel van de oudere, meer sobere hofjes, straalt dit complex de rijkdom en de verfijnde smaak van de 18e eeuw uit. Het werd gesticht als het laatste grote hofje uit de periode van het Ancien Régime en biedt een fascinerend inkijkje in de late periode van particuliere liefdadigheid, verpakt in een elegant, classicistisch ontwerp. Het is een oase van rust, direct achter een van Haarlems drukkere winkelstraten.
Beschrijving
Bij het betreden van het Hofje van Oorschot via de imposante poort aan de Kruisstraat, ontvouwt zich een perfect symmetrische en ruime binnenplaats. De tuin is strak en formeel aangelegd, met een centraal grasveld, omzoomd door grindpaden en buxushagen. Precies in het midden van de tuin staat een monumentale, gietijzeren waterpomp die de symmetrie van het ontwerp benadrukt. Rondom deze binnentuin zijn de woningen gegroepeerd. Aan de achterzijde, recht tegenover de ingang, domineert het hoofdgebouw, dat oorspronkelijk diende als regentenkamer. Dit gebouw is groter en rijker versierd dan de woningen en vormt het architectonische hoogtepunt. De twaalf woningen aan de zijkanten zijn identiek en strak in de pas gebouwd, wat bijdraagt aan het ordelijke en serene karakter van het hof. De sfeer is er een van voorname rust, een sterk contrast met de levendigheid van de stad erbuiten.
Geschiedenis
De stichting van het hofje is te danken aan de nalatenschap van Wouterus van Oorschot, een vermogende koopman uit Amsterdam. Hoewel hij zelf geen band had met Haarlem, bepaalde hij in zijn testament van 1765 dat zijn vermogen gebruikt moest worden voor de oprichting van een hofje in deze stad. Zijn wens was om een onderkomen te bieden aan arme, oudere vrouwen van de Nederlands Hervormde gezindte. Na zijn overlijden werden de door hem aangewezen regenten belast met de uitvoering van zijn testament. De bouw begon in 1768 en het hofje werd in 1769 voltooid en in gebruik genomen. De keuze voor Haarlem was opmerkelijk, maar mogelijk ingegeven door de reputatie die de stad had als ‘hofjesstad’. Het Hofje van Oorschot was het laatste hofje dat in Haarlem werd gesticht vóór de grote maatschappelijke veranderingen van de Franse tijd en markeert daarmee het einde van een lange traditie van dergelijke private stichtingen.
Architectuur
De architectuur van het Hofje van Oorschot is een prachtig voorbeeld van de Lodewijk XV-stijl, die de overgang markeert van de uitbundige rococo naar het strakkere classicisme. Het ontwerp wordt toegeschreven aan de Amsterdamse architect Jan van der Streng.
- De Poort: De toegangspoort is het meest opvallende element aan de straatzijde. Deze is volledig opgetrokken uit zandsteen en rijkelijk versierd met rococo-ornamenten. Boven de doorgang bevindt zich een cartouche met het stichtingsjaar en daarboven het familiewapen van Wouterus van Oorschot.
- Symmetrie: Het hele complex is ontworpen volgens een strikt symmetrisch plan. De centrale as loopt van het midden van de poort, door het midden van de waterpomp, naar het midden van het hoofdgebouw. Deze opzet was typerend voor de classicistische idealen van orde en harmonie.
- Hoofdgebouw: Het hoofdgebouw, de voormalige regentenkamer, heeft een vooruitspringend middengedeelte (een risaliet) met een rijk versierde bekroning. Dit gebouw fungeerde als het administratieve en ceremoniële hart van het hofje.
- Materialen: Er is gebruikgemaakt van rode baksteen voor de muren van de woningen, gecombineerd met zandsteen voor de poort en decoratieve elementen, wat een elegant contrast oplevert.
Bezoekersinformatie
- Adres: Kruisstraat 44, 2011 PZ Haarlem.
- Openingstijden: Het hofje is doorgaans geopend voor publiek van maandag tot en met zaterdag van 10:00 tot 17:00 uur. Op zondagen en feestdagen is het gesloten.
- Toegang: De toegang is gratis.
- Belangrijk: Bezoekers worden dringend verzocht de privacy van de bewoners te respecteren. Blijf op de paden, wees stil en maak geen foto's van de bewoners of in hun woningen. Het is een wooncomplex, geen openbaar park.
Leuke Weetjes
- Een ‘Herenhofje’: Vanwege zijn grootse, statige opzet wordt het Hofje van Oorschot ook wel een ‘herenhofje’ genoemd. Dit in tegenstelling tot de meeste andere hofjes die kleiner en eenvoudiger zijn, ook al was dit hofje specifiek voor vrouwen bestemd.
- Spel met de naam: Het wapen van de familie Van Oorschot, dat prominent boven de poort te zien is, bevat drie lisdodden. Een oude naam voor de lisdodde is ‘oorschot’, een directe en speelse verwijzing naar de naam van de stichter.
- De Pomp: De gietijzeren pomp in het midden van de tuin dateert uit 1860 en verving een ouder, zandstenen exemplaar. Eeuwenlang was dit de enige bron van schoon drinkwater voor de bewoonsters.
- Rijksmonument: Het gehele complex, inclusief de poort, woningen en tuin, is aangewezen als Rijksmonument vanwege de architectonische en cultuurhistorische waarde.
