Zuiderhofje, Zuiderstraat 12, Haarlem
#### Introductie
Het Zuiderhofje, gelegen aan de Zuiderstraat 12 in de sfeervolle Vijfhoekbuurt van Haarlem, is een van de vele historische hofjes die de stad rijk is. Hoewel het minder bekend is dan sommige andere Haarlemse hofjes, biedt het een fascinerende blik op de geschiedenis van liefdadigheid en gemeenschapszin in de stad. Gesticht in de 17e eeuw, heeft dit hofje door de eeuwen heen onderdak geboden aan alleenstaande vrouwen en weerspiegelt het de belangrijke rol van de Doopsgezinde gemeenschap in Haarlem. De rustige en besloten sfeer van het hofje staat in schril contrast met de levendige binnenstad, waardoor het een bijzondere plek is om te ontdekken.
#### Beschrijving
Het Zuiderhofje is een charmant en intiem hofje, bestaande uit veertien woningen die rond een serene binnentuin zijn gegroepeerd. De ingang aan de Zuiderstraat, die vroeger exclusief voor de regenten was, leidt naar een wereld van rust. De oorspronkelijke ingang voor de bewoonsters bevond zich aan het Doelenplein, waar nog steeds een prachtige tegel met de naam ‘Zuiderhofje’ te zien is. Deze ingang wordt echter niet meer gebruikt. Het complex omvat naast de veertien woningen ook een opzichterswoning en een regentenkamer, waar het bestuur van het hofje traditioneel bijeenkwam. De woningen zijn compact en eenvoudig van opzet, ontworpen om een veilige en betaalbare woonplek te bieden. De binnentuin, hoewel klein, is een oase van groen en draagt bij aan de vredige atmosfeer die zo kenmerkend is voor Haarlemse hofjes.
#### Geschiedenis
Het Zuiderhofje werd in 1640 gesticht door het welgestelde Doopsgezinde echtpaar Jacques van Damme en Elisabeth Blinckvliedt. Op 25 februari 1640 gaven zij de opdracht om een huis aan de Zuiderstraat te kopen en daar woningen te bouwen voor oudere, alleenstaande vrouwen van de ‘Vlaemsche Block’, de grootste tak van de Doopsgezinde gemeenschap in Haarlem in die tijd. Deze gemeenschap bestond voornamelijk uit Vlaamse immigranten die naar Haarlem waren gekomen voor de linnenhandel. Na de dood van haar man in 1642, voegde Elisabeth Blinckvliedt een belangrijke bepaling toe aan de stichtingsakte: het bestuur van het hofje, bestaande uit regenten, moest onafhankelijk van de Doopsgezinde kerk kunnen opereren, hoewel de regenten wel lid moesten zijn van deze kerk. Dit waarborgde de autonomie van het hofje. Oorspronkelijk was het hofje dus bestemd voor Doopsgezinde vrouwen, maar tegenwoordig is dit geen vereiste meer.
#### Architectuur
De huidige verschijning van het Zuiderhofje is grotendeels het resultaat van een ingrijpende verbouwing in de periode 1891-1894. Het oorspronkelijke 17e-eeuwse complex werd volledig herbouwd naar een ontwerp van de architect Anthonius Johannes Salm (Ant. J. Salm). Salm ontwierp een nieuw hoofdgebouw aan de straatzijde met daarin vier woningen, de opzichterswoning en de regentenkamer. De architectuur is kenmerkend voor de late 19e eeuw, met een neorenaissancistische stijl die populair was in die periode. Dit is te zien aan de trapgevels, het gebruik van rode baksteen afgewisseld met natuurstenen elementen en de gedetailleerde afwerking. Hoewel het hofje dus een 17e-eeuwse oorsprong heeft, is de architectuur die men vandaag de dag ziet, typisch voor de tijd van de herbouw. Het complex is erkend als rijksmonument, wat de historische en architectonische waarde ervan onderstreept.
#### Bezoekersinformatie
Het Zuiderhofje is een privaat hofje en is daarom niet toegankelijk voor het publiek. De bewoonsters hechten veel waarde aan hun rust en privacy. De enige uitzondering hierop zijn de jaarlijkse Open Monumentendagen, die meestal in het tweede weekend van september plaatsvinden. Tijdens dit evenement stellen veel monumenten, waaronder soms het Zuiderhofje, hun deuren open voor geïnteresseerden. Bezoekers kunnen dan de prachtige binnentuin en de bijzondere architectuur van dichtbij bewonderen. Het is raadzaam om het programma van de Open Monumentendagen in Haarlem te raadplegen om te zien of het Zuiderhofje dat jaar deelneemt.
#### Leuke Weetjes
- Het Zuiderhofje is een van de vier Doopsgezinde hofjes die Haarlem rijk was. De andere zijn het Wijnbergshofje, het Bruiningshofje en het inmiddels verkochte Blokshofje. Dit is opmerkelijk, aangezien de Doopsgezinde gemeenschap nooit meer dan 5% van de Haarlemse bevolking uitmaakte.
- De Doopsgezinden speelden een onevenredig grote rol in de liefdadigheid in Haarlem. Omdat zij weigerden wapens te dragen en eden af te leggen, waren veel publieke ambten en lidmaatschap van de schutterij voor hen uitgesloten. Liefdadigheidswerk was een van de weinige manieren waarop invloedrijke Doopsgezinden hun maatschappelijke status konden verhogen.
- De stichteres, Elisabeth Blinckvliedt, was zeer bedachtzaam in het opstellen van de reglementen. Haar bepaling dat het hofjesbestuur onafhankelijk van de kerk moest zijn, getuigt van een vooruitziende blik, waarmee ze mogelijke conflicten en inmenging wilde voorkomen.
- De huidige ingang aan de Zuiderstraat was oorspronkelijk alleen voor de regenten. De bewoonsters gebruikten een poort aan het Doelenplein. Dit onderscheid tussen bestuur en bewoners was in die tijd gebruikelijk.
