Proveniershof
#### Introductie
Het Proveniershof, gelegen aan de levendige Grote Houtstraat, is een van de meest opvallende en grootste hofjes van Haarlem. In tegenstelling tot veel andere, meer verborgen hofjes, kondigt het Proveniershof zijn aanwezigheid aan met een statig en indrukwekkend poortgebouw. Eenmaal binnen ontvouwt zich een verrassend ruime en groene oase die een unieke geschiedenis vertelt, anders dan die van de traditionele hofjes voor armlastige oudere vrouwen. Het is een plek waar de grandeur van een herenhuis en de gemeenschapszin van een hofje samenkomen, wat het een fascinerende stop maakt voor iedereen die de geschiedenis van Haarlem wil ontdekken.
#### Beschrijving
Bij binnenkomst door de monumentale poort aan de Grote Houtstraat wordt de bezoeker direct getroffen door de ruimte en de serene sfeer, die in schril contrast staat met de drukte van de winkelstraat. Het Proveniershof bestaat uit twee met elkaar verbonden binnenhoven. De eerste, en grootste, hof heeft een prachtig onderhouden centrale tuin met gazons, bloemperken en een klassieke waterpomp in het midden. Rondom deze tuin staan de woningen, opgetrokken uit rode baksteen, met hun kenmerkende witte kozijnen en rode luiken. De huisjes zijn uniform van opzet, wat zorgt voor een harmonieus en rustig beeld. Een doorgang leidt naar een tweede, kleinere en intiemere binnenplaats, die een nog beslotener gevoel geeft. Met in totaal 54 woningen is het een van de omvangrijkste hofjes van de stad. De sfeer is er een van rust en gemeenschap, waar bewoners genieten van hun eigen stukje verborgen paradijs midden in de stad.
#### Geschiedenis
De geschiedenis van het Proveniershof is complex en gaat verder terug dan de stichting als hofje. Op deze locatie stond in de 16e eeuw de "Peuzelaarstoren", een onderdeel van de oude stadsverdediging. In 1592 kocht de welgestelde pensionaris van Delft, Dirck van Bleyswijck, de grond en de restanten van de toren om er een riant herenhuis te bouwen. Dit huis vormde de basis voor het latere complex.
De belangrijkste transformatie vond plaats in 1707. Het complex werd toen omgevormd tot een "Proveniershuis". Dit was geen hofje voor de armen, maar een soort luxe bejaardentehuis voor mannen die zich hier tegen betaling van een aanzienlijke som geld inkochten. Deze "proveniers" verzekerden zich zo van levenslange kost en inwoning. Dit verklaart de statige uitstraling; het was bedoeld voor de welgestelde burgerij. In de 19e eeuw veranderde de functie en werd het omgevormd tot een regulier hofje, waarbij de woningen verhuurd werden. De naam "Proveniershof" herinnert nog steeds aan zijn bijzondere verleden als tehuis voor betalende oudere heren.
#### Architectuur
Het meest in het oog springende architectonische element is het poortgebouw uit circa 1707. Dit gebouw is uitgevoerd in een sobere Lodewijk XIV-stijl en is gebouwd met baksteen, rijkelijk versierd met zandstenen elementen zoals het fronton en de omlijstingen. Het geeft de ingang een monumentaal en bijna vorstelijk karakter, wat de oorspronkelijke status van het Proveniershuis benadrukt.
De woningen zelf zijn veel eenvoudiger van opzet. Ze dateren uit verschillende bouwperiodes, maar vormen een samenhangend geheel. De architectuur is typisch Hollands: functioneel, sober en met een duidelijke ritmiek in de gevels. De combinatie van het imposante poortgebouw en de bescheiden woningen erachter is architectonisch interessant. Het laat de hiërarchie zien tussen de representatieve entree en de functionele woonruimtes. De ruime opzet met twee hoven is ongebruikelijk en draagt bij aan het unieke karakter van het complex.
#### Bezoekersinformatie
- Adres: Grote Houtstraat 140, 2011 SV Haarlem.
- Toegang: Het hofje is overdag doorgaans vrij toegankelijk voor publiek, meestal tussen 10:00 en 17:00 uur. De poort kan buiten deze tijden gesloten zijn.
- Kosten: Toegang is gratis.
- Belangrijk: Bezoekers worden dringend verzocht de privacy en de rust van de bewoners te respecteren. Loop alleen op de paden, wees stil en maak geen foto's van de bewoners of door de ramen. Honden zijn niet toegestaan.
#### Leuke Weetjes
- Mannenbolwerk: In tegenstelling tot de meeste Haarlemse hofjes, die gesticht werden voor behoeftige alleenstaande vrouwen of weduwen, was het Proveniershuis oorspronkelijk exclusief voor mannen.
- Niet voor de armen: De bewoners waren geen armen die liefdadigheid ontvingen, maar welgestelde mannen die betaalden voor een onbezorgde oude dag.
- Verborgen verdedigingswerk: De funderingen van de middeleeuwse Peuzelaarstoren bevinden zich nog steeds onder de grond van het hofje.
- De waterpomp: De gietijzeren pomp in het midden van de grote tuin is nog steeds een centraal punt, hoewel deze niet meer in gebruik is. Het herinnert aan de tijd dat dit de belangrijkste bron van vers water was voor de bewoners.
