Introductie
Het Cathrijn Maartensdochterhof, gelegen aan de Pasteurstraat 2A, is een uniek hofje in de stad Leiden. Wat dit hofje direct onderscheidt van de vele andere Leidse hofjes, is zijn locatie. Het is het enige hofje dat zich buiten de historische singels van de stad bevindt, wat het een bijzondere plaats geeft in de geschiedenis en de geografie van de Leidse hofjescultuur. Hoewel de huidige fysieke vorm uit de vroege twintigste eeuw stamt, reikt de geschiedenis van de stichting terug tot in de zeventiende eeuw. Het hofje biedt een rustige, bijna verborgen oase in een meer moderne stadswijk, en vertelt het verhaal van een vrouw met een visie, stadsuitbreiding en de zorg voor medeburgers door de eeuwen heen. Het is een prachtig voorbeeld van hoe historische liefdadigheid en gemeenschapszin zich hebben aangepast aan een veranderende stedelijke omgeving.
Beschrijving
Het Cathrijn Maartensdochterhofje presenteert zich als een charmant en sereen wooncomplex. Het bestaat uit veertien kleine woningen die in een klassieke U-vorm zijn gerangschikt rondom een gemeenschappelijke binnentuin. Deze opzet creëert een gevoel van gemeenschap en afzondering van de buitenwereld. De tuin is doorgaans zorgvuldig onderhouden met een gazon, bloemperken en struiken, en vormt het sociale en visuele hart van het hof. De woningen zelf zijn opgetrokken in een oud-Hollandse stijl, wat bijdraagt aan de historische sfeer. De uniforme uitstraling van de huisjes, vaak met karakteristieke luiken voor de ramen en rood pannendak, zorgt voor een harmonieus en pittoresk geheel. De toegangspoort, hoewel bescheiden, markeert de overgang van de openbare straat naar de private, rustige sfeer van het hof. Het is een plek waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan en waar de bewoners in alle rust kunnen genieten van hun woonomgeving, weg van de drukte van de stad.
Geschiedenis
De oorsprong van het hofje ligt in het testament van Cathrijn Maartensdochter, de welgestelde weduwe van een kleermaker. In haar testament, opgemaakt in 1608, legde zij haar wens vast om een hofje te stichten voor de huisvesting van armen. Een opmerkelijk detail was dat het hofje bedoeld was voor zowel mannen, vrouwen als echtparen, waarbij familieleden van de stichteres voorrang kregen. De realisatie van haar wens liet echter op zich wachten; het hofje werd pas in 1646 voltooid, maar liefst 25 jaar na haar overlijden. De oorspronkelijke locatie was binnen de Leidse singels, op een terrein waar later de Oranjeboomstraat zou worden aangelegd.
Cathrijn Maartensdochter stelde strikte voorwaarden aan de bewoners. Zo was het verboden om “hoenderen, honden off catten” te houden. Ook mocht er geen vis worden schoongemaakt bij de gemeenschappelijke pomp en was het bleekveld uitsluitend voor eigen gebruik bestemd. In latere reglementen werd de regel toegevoegd dat vrouwen na het overlijden van hun echtgenoot het hofje moesten verlaten.
Aan het begin van de twintigste eeuw moest het oorspronkelijke hofje wijken voor stadsontwikkeling, specifiek voor de aanleg van de Oranjeboomstraat. In 1909 werd het hofje daarom volledig afgebroken en herbouwd op de huidige locatie aan de Pasteurstraat, buiten de singels. De regenten van het hofje zorgden er gelukkig voor dat belangrijke historische elementen, zoals de gedenksteen met de naam van de stichteres en het stichtingsjaar, werden meegenomen en opnieuw ingemetseld in het nieuwe complex.
Architectuur
De architectuur van het huidige Cathrijn Maartensdochterhof is een reconstructie uit 1909 in een historiserende, oud-Hollandse stijl, die de sfeer van de zeventiende-eeuwse oorsprong oproept. De veertien woningen zijn opgetrokken uit rode baksteen en omsluiten de gemeenschappelijke tuin in een U-vorm, een veelvoorkomende plattegrond voor hofjes die beschutting en gemeenschapsgevoel bevordert. De huisjes zijn eenvoudig van opzet, met één bouwlaag onder een doorlopend zadeldak bedekt met traditionele rode dakpannen.
Kenmerkend voor de architectuur zijn de details die verwijzen naar een vroeger tijdperk. De ramen zijn voorzien van een roedeverdeling en decoratieve luiken, meestal geschilderd in de kleuren groen en wit. De deuromlijstingen en de witte gootlijsten completeren het schilderachtige beeld. Een centraal element is de historische gevelsteen die werd gered uit het oorspronkelijke hofje. Deze steen, met daarop de naam van Catharina en het jaar van stichting, is boven de ingang of op een prominente plek in de gevel geplaatst en vormt zo een directe link met het verleden. De architectuur is niet groots of imposant, maar juist ingetogen en functioneel, gericht op het bieden van een prettige en veilige woonomgeving.
Bezoekersinformatie
- Adres: Pasteurstraat 2A, 2316 BT Leiden.
- Toegankelijkheid: Hofjes zijn private wooncomplexen. Hoewel de poorten vaak overdag openstaan voor publiek, wordt bezoekers dringend verzocht de privacy van de bewoners te respecteren. Wees stil, loop niet over het gras en kijk niet bij de mensen naar binnen. De tuinen zijn bedoeld als rustplek voor de bewoners.
- Openingstijden: Er zijn geen vaste openingstijden, maar over het algemeen zijn hofjes toegankelijk tussen zonsopgang en zonsondergang. De poort kan echter op elk moment gesloten zijn.
- Bijzonderheid: Dit is het enige van de 35 historische hofjes van Leiden dat buiten de singels is gelegen, in de wijk "de Kooi".
Leuke Weetjes
- Unieke Locatie: Het Cathrijn Maartensdochterhof is het enige Leidse hofje dat buiten de singelstructuur van de binnenstad ligt, een direct gevolg van de verhuizing begin twintigste eeuw.
- Strenge Regels: De stichteres had duidelijke leefregels: geen kippen, honden of katten, en de was bleken mocht alleen voor eigen kleding. Dit geeft een uniek inkijkje in de sociale controle en hygiëneregels van de 17e eeuw.
- Postume Stichting: Het duurde een kwart eeuw na het overlijden van Cathrijn Maartensdochter voordat haar wens om een hofje te stichten daadwerkelijk werd gerealiseerd in 1646.
- Verhuizende Steen: De originele gevelsteen met de naam van de stichteres is een van de weinige fysieke overblijfselen van het oorspronkelijke hofje en verhuisde in 1909 mee naar de nieuwbouw aan de Pasteurstraat.
