Introductie
Midden in het bruisende centrum van Leiden, verscholen achter een onopvallende gevel aan de Steenstraat, ligt een oase van rust: het St. Salvatorhofje. Dit hofje is een van de vele verborgen parels die de sleutelstad rijk is en biedt een fascinerend kijkje in de sociale geschiedenis van Nederland. Terwijl het moderne leven aan de straatkant voorbijraast, waant men zich binnen de muren van dit hofje in de zeventiende eeuw. Voor toeristen en liefhebbers van historische architectuur is het St. Salvatorhofje een uitstekend voorbeeld van hoe erfgoed bewaard is gebleven en een nieuwe functie heeft gekregen in de huidige tijd.
Beschrijving
Het St. Salvatorhofje, gelegen aan de Steenstraat 17, is een klassiek voorbeeld van een Nederlands hofje: een verzameling kleine woningen gegroepeerd rondom een gemeenschappelijke binnentuin. De toegang wordt gemarkeerd door een poortgebouw dat de scheiding vormt tussen de openbare straat en het privé-domein van de bewoners.
Eenmaal door de poort en de gang betreedt men de binnenplaats. Wat direct opvalt, is de serene sfeer. De inrichting is sober maar sfeervol, met een bleekveld (vroeger gebruikt voor de was) en bestrating die doet denken aan vervlogen tijden. De woningen zijn klein en stralen een zekere uniformiteit uit die kenmerkend is voor liefdadigheidswoningen uit de zeventiende eeuw. Tegenwoordig worden de huisjes niet meer bewoond door de oorspronkelijke doelgroep – arme, alleenstaande vrouwen – maar door studenten en jongeren, aangezien het complex in beheer is van Stichting DUWO. Ondanks deze moderne bewoning is het historische karakter nagenoeg onaangetast gebleven.
Geschiedenis
De oorsprong van het St. Salvatorhofje gaat terug tot de vroege zeventiende eeuw. Het werd gesticht door Pauwels Claesz. de Goede, een invloedrijke priester en vicaris van de Onze-Lieve-Vrouwekerk. In zijn testament van 1625 bepaalde hij dat zijn nalatenschap gebruikt moest worden voor de stichting van een hofje. Hij stamde uit een vermogende burgemeestersfamilie die trouw bleef aan het katholieke geloof, ook na de Reformatie.
Na zijn overlijden kochten de executeurs-testamentair een stuk grond aan de Steenstraat waar voorheen een kaatsbaan (een voorloper van de tennisbaan) gevestigd was. De bouw startte in 1636 en werd uiteindelijk voltooid in 1639. Oorspronkelijk was het hofje bedoeld voor "eerlijke maagden of weduwen" van katholieke huize die geen eigen onderkomen konden bekostigen.
Door de eeuwen heen heeft het complex diverse veranderingen ondergaan. In 1809 verkeerden enkele huisjes in zo'n slechte staat dat ze gesloopt moesten worden, waarna herbouw pas laat in de negentiende eeuw volgde. Een zeer ingrijpende restauratie vond plaats in de jaren 1978-1979. Het hofje was in de jaren zestig onbewoonbaar verklaard, maar werd gered door de Stichting Leidse Studentenhuisvesting (nu DUWO), die het volledig renoveerde en geschikt maakte voor studentenhuisvesting.
Architectuur
Architectonisch gezien is het St. Salvatorhofje bijzonder interessant en wijkt het op details af van andere Leidse hofjes. De toegangspoort aan de Steenstraat is voorzien van een zandstenen omlijsting met daarboven een gevelsteen. Hierop prijkt de tekst: *"S. Salvators Hoff, Gesticht en doen Bouwe(n) bij H(eer) Pouwels Claeszoon De Goede An° 1636"*.
Het meest opvallende kenmerk van de huisjes zelf zijn de vensters. Boven de ramen en deuren zijn zogeheten toognissen met spitse bogen aangebracht. Deze neogotische of laatgotische invloed is vrij zeldzaam voor hofjesarchitectuur in Nederland uit die periode, waar vaak voor meer classicistische vormen werd gekozen. Tijdens de restauratie in de jaren dertig van de twintigste eeuw is er bewust voor gekozen om deze karakteristieke spitsbogen te behouden en te herstellen, waardoor het unieke aanzien bewaard is gebleven. Ook de regentenkamer, direct bij de ingang, is een belangrijk onderdeel van het ensemble; dit was de plek waar de beheerders (regenten) vergaderden en toezicht hielden.
Bezoekersinformatie
Het St. Salvatorhofje bevindt zich op een centrale locatie:
- Adres: Steenstraat 17, 2312 BS Leiden.
- Toegankelijkheid: Het hofje is eigendom van Stichting DUWO en wordt bewoond door studenten. Hoewel de poort overdag vaak openstaat, is het officieel privéterrein.
- Gedragsregels: Bezoekers zijn doorgaans welkom om even rustig de binnenplaats op te kijken, mits zij de privacy en de rust van de bewoners respecteren. Het is niet de bedoeling om luidruchtig te zijn of bij de woningen naar binnen te gluren. Fotograferen voor privégebruik is meestal toegestaan, maar wees discreet.
- Omgeving: De Steenstraat zelf is een drukke aanlooproute naar het centrum, vlakbij het Museum Volkenkunde en molen De Valk, waardoor een bezoek makkelijk te combineren is met andere bezienswaardigheden.
Leuke Weetjes
- De twaalf apostelen: Het hofje bestond oorspronkelijk uit twaalf huisjes. Dit is geen toeval; in de christelijke traditie verwijst het getal twaalf vaak naar de twaalf apostelen. Vóór de Reformatie zag men vaak hofjes met dertien huizen (Jezus plus de twaalf apostelen), maar in de zeventiende eeuw werd twaalf de norm.
- De naamgever: De naam "St. Salvator" verwijst naar *Salvator Mundi*, Latijn voor 'Redder der Wereld', een titel voor Jezus Christus. Dit benadrukt de religieuze motivatie van de stichter.
- Een verborgen kaatsbaan: Het feit dat het hofje is gebouwd op een voormalige kaatsbaan is een grappig detail. Kaatsen was in de zeventiende eeuw een enorm populaire sport, en de langwerpige vorm van de baan leende zich uitstekend voor de bouw van twee rijen huisjes met een tuin ertussen.
- Hofjesstad: Leiden telt maar liefst 35 hofjes, en het St. Salvatorhofje wordt vaak in één adem genoemd met het nabijgelegen St. Elisabethshofje en het Hofje van Brouchoven als onderdeel van populaire stadswandelingen.
