Het Schachtenhof (ook bekend als het Schachtenhofje of Schachthof) is een historisch hofje gelegen aan de Middelstegracht 27 in de binnenstad van Leiden. Dit complex uit de zeventiende eeuw vormt een belangrijk onderdeel van het Leidse erfgoed en weerspiegelt de geschiedenis van de lokale armenzorg en de textielnijverheid. Als beschermd rijksmonument trekt het Schachtenhof geïnteresseerden aan die de historische stadsarchitectuur van Leiden willen ontdekken.
Beschrijving
Het Schachtenhof is gesitueerd in de buurt Pancras-Oost, binnen de wijk Binnenstad-Noord van Leiden. Het complex is geregistreerd onder het hoofdadres Middelstegracht 27, waarbij de individuele woningen de adressen Schachtenhof 1 tot en met 13 dragen. Het hofje bestaat uit dertien kleinschalige woningen die in een U-vorm rondom een gemeenschappelijke binnentuin zijn gegroepeerd. Waar het hofje oorspronkelijk twaalf woningen telde, is dit aantal na latere herindelingen aangepast. De toegang tot de binnentuin verloopt via een poortgebouw aan de straatzijde. Tegenwoordig is het complex in het bezit van de Leidse woningstichting Ons Doel, die de woningen beheert en verhuurt als sociale huurwoningen.
Geschiedenis
De stichting van het Schachtenhof gaat terug naar het jaar 1664. Het hofje is vernoemd naar Theunis Jacobsz. van der Schacht (circa 1613–1669), een weesjongen die opgroeide in het Heilige Geestweeshuis in Leiden. In het weeshuis leerde hij het ambacht van nastelingmaker, wat inhield dat hij veters en banden produceerde. Samen met zijn vrouw bouwde hij later een succesvolle onderneming op aan de Nieuwe Rijn. Het echtpaar vergaarde hiermee voldoende kapitaal om onder andere vijf kleine huisjes aan de Middelstegracht te kopen en een familiegraf in het koor van de Pieterskerk te verwerven.
In zijn testament legde Van der Schacht vast dat de vijf gekochte huisjes na zijn dood moesten worden gesloopt om plaats te maken voor een hofje met twaalf woningen. Hij bepaalde dat de woningen bestemd waren voor behoeftige personen van veertig jaar en ouder, die er gratis mochten wonen. Hierbij diende bij de toewijzing voorrang te worden gegeven aan zijn eigen familieleden en schoonfamilie, evenals aan personen die net als hij in het Leidse weeshuis waren opgegroeid.
Na het overlijden van Van der Schacht werd gestart met de bouw, waarna de eenvoudige woningen in 1671 voor het eerst werden bewoond. Het beheer werd destijds uitgevoerd door een college van regenten van de Gereformeerde Kerk van Leiden. In 1951 onderging het hofje een eerste grote opknapbeurt. In de jaren 1970 werd het beheer tijdelijk overgedragen aan de Stichting Studentenhuisvesting (SLS). Na een grondige restauratie in de jaren 1977 en 1978 is het beheer uiteindelijk overgegaan naar de woningstichting Ons Doel.
Architectuur
De architectuur van het Schachtenhof weerspiegelt de sobere stijl die gebruikelijk was voor de huisvesting van minderbedeelden in de zeventiende eeuw. Aan de Middelstegracht bevindt zich het poortgebouw met een gebeeldhouwde zandstenen ingang. Direct boven deze poort is de voormalige regentenkamer gesitueerd, herkenbaar aan het tentdak dat wordt bekroond door een gedecoreerde schoorsteen.
Op de binnentuin staat een dubbele stenen pomp uit het jaar 1730. Deze pomp is verbonden met een bijzonder ondergronds watervoorzieningssysteem dat in de bodem is aangelegd. Het systeem bestaat uit een ronde, gemetselde grondwaterput met een diepte van bijna vier meter en een diameter van één meter, en een grote bakstenen regenwaterkelder met een tongewelf. Deze kelder meet ruim drie bij zes meter en is circa 1,60 meter diep. De pomp was zo ontworpen dat er via aparte loden leidingen zowel grondwater als opgevangen regenwater kon worden opgepompt. Dit dubbele systeem was noodzakelijk omdat de kwaliteit van het grondwater in Leiden in de achttiende eeuw achteruitging door vervuiling vanuit de textielindustrie en de dichte bebouwing. Het complete complex is sinds 1968 aangewezen als rijksmonument onder monumentnummer 25132.
Bezoekersinformatie
Het Schachtenhof is gelegen aan de Middelstegracht 27 in Leiden. Het complex bevindt zich op loopafstand van het historische centrum en is vanaf het treinstation Leiden Centraal in ongeveer twintig minuten te voet te bereiken. Ook stoppen er diverse stadsbussen in de nabije omgeving. Bezoekers die met de auto reizen, kunnen parkeren in nabijgelegen parkeergarages zoals de Lammermarkt of de Garenmarkt, aangezien er op straat beperkte en betaalde parkeergelegenheid is.
Omdat het Schachtenhof een bewoond complex is, is de binnentuin niet onbeperkt opengesteld voor grootschalig toerisme. Geïnteresseerden kunnen de binnentuin en de historische pomp bezichtigen, maar dienen hierbij de privacy en de rust van de bewoners strikt te respecteren. Het maken van foto's van de gemeenschappelijke ruimtes is toegestaan, mits er geen overlast wordt veroorzaakt en de bewoners niet herkenbaar in beeld worden gebracht.
Leuke Weetjes
- Van weesjongen tot stichter: De stichter van het hofje, Theunis Jacobsz. van der Schacht, begon zijn leven als weesjongen zonder middelen, maar slaagde erin om via zijn ambacht als nastelingmaker (veters- en bandenmaker) een vermogen op te bouwen waarmee hij dit hofje kon financieren.
- Opvang van hemelwater: Om de regenwaterkelder onder de binnentuin te vullen, werd het dakoppervlak van alle omliggende woningen gebruikt. Via een stelsel van goten en leidingen stroomde het schone regenwater naar de kelder, wat voor de bewoners destijds de belangrijkste bron van schoon drinkwater vormde.
- Studentenhuisvesting: Hoewel hofjes van oorsprong bedoeld waren voor ouderen en behoeftigen, heeft het Schachtenhof in de jaren 1970 tijdelijk gefunctioneerd als studentenhuisvesting onder beheer van de SLS, wat bijdroeg aan het behoud van het complex in een periode van stedelijke vernieuwing.
- De dubbele pomp: De stenen pomp uit 1730 en de bijbehorende ondergrondse installaties zijn recentelijk door woningstichting Ons Doel gerestaureerd met als doel het mechanisme weer functionerend te maken, waardoor dit een van de best bewaarde historische watervoorzieningen van de stad is.
